યોગાસનમાં કમરને સહારો આપવા માટે પ્રોપ્સનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો? સંપૂર્ણ માર્ગદર્શિકા

યોગાસન કરતી વખતે શરીરની યોગ્ય સ્થિતિ જાળવવી ખૂબ જ જરૂરી છે. ખાસ કરીને કમર અને કરોડરજ્જુને યોગ્ય સહારો આપવો મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે ખોટી રીતે આસન કરવાથી કમરમાં ખેંચાણ, સ્નાયુઓમાં તણાવ અથવા દુખાવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. યોગમાં પ્રોપ્સ (Yoga Props) એટલે કે સહાયક સાધનોનો ઉપયોગ કરીને આસનને વધુ આરામદાયક, સ્થિર અને સુરક્ષિત બનાવી શકાય છે.

યોગ પ્રોપ્સનો ઉપયોગ માત્ર શરૂઆત કરનારાઓ માટે જ નહીં, પરંતુ નિયમિત યોગાભ્યાસ કરતા લોકો, વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ અને શરીરની લવચીકતા ઓછી હોય તેવા લોકો માટે પણ ઉપયોગી બની શકે છે. યોગ્ય સાધનોની મદદથી કમરને ટેકો મળે છે, શરીરનું સંતુલન જાળવવામાં મદદ મળે છે અને આસન કરતી વખતે બિનજરૂરી દબાણ ઘટાડી શકાય છે.

આ લેખમાં આપણે જાણીશું કે યોગાસનમાં કમરને સહારો આપવા માટે કયા પ્રોપ્સનો ઉપયોગ કરી શકાય, તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો, કયા આસનોમાં તે મદદરૂપ છે અને કઈ સાવચેતીઓ રાખવી જરૂરી છે.

યોગમાં પ્રોપ્સ એટલે શું?

યોગમાં પ્રોપ્સ એટલે એવા સહાયક સાધનો, જેની મદદથી આસન કરતી વખતે શરીરને ટેકો, સંતુલન અને આરામ મળે છે. આ સાધનો શરીરની ક્ષમતા અનુસાર આસનને સરળ બનાવવામાં મદદ કરે છે.

યોગમાં સામાન્ય રીતે ઉપયોગમાં લેવાતા પ્રોપ્સમાં યોગ બ્લોક, યોગ બોલ્સ્ટર, ફોલ્ડ કરેલી ચાદર, યોગ બેલ્ટ, મજબૂત તકિયો અને યોગ બ્લેન્કેટનો સમાવેશ થાય છે.

કમરને સહારો આપવા માટે પ્રોપ્સનો ઉપયોગ કરતી વખતે ધ્યાન રાખવું જોઈએ કે સાધન શરીરને યોગ્ય ટેકો આપે, પરંતુ કરોડરજ્જુ પર વધારાનું દબાણ ન કરે.

યોગાસનમાં કમરને સહારો આપવો શા માટે જરૂરી છે?

કમર શરીરના ઉપરના અને નીચેના ભાગને જોડે છે. કરોડરજ્જુ, સ્નાયુઓ અને આસપાસના પેશીઓ શરીરની હિલચાલ અને સ્થિરતામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. યોગ કરતી વખતે આ ભાગ પર યોગ્ય ભાર પડે તે જરૂરી છે.

કમરને સહારો આપવાથી નીચેના ફાયદા થઈ શકે છે:

1. કરોડરજ્જુની યોગ્ય સ્થિતિ જાળવવામાં મદદ

યોગ્ય પ્રોપ્સનો ઉપયોગ કરવાથી બેસતી વખતે અથવા સૂતી વખતે કરોડરજ્જુને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખવામાં મદદ મળી શકે છે.

2. સ્નાયુઓમાં ખેંચાણ ઘટાડવામાં મદદ

કેટલાક આસનોમાં કમરના સ્નાયુઓ પર વધુ ખેંચાણ અનુભવાય છે. યોગ્ય ટેકાથી આ ખેંચાણ ઘટાડવામાં મદદ મળી શકે છે.

3. આસન વધુ સરળ બને છે

જે લોકોને જમીન પર સીધા બેસવામાં, આગળ નમવામાં અથવા લાંબા સમય સુધી એક સ્થિતિમાં રહેવામાં મુશ્કેલી પડે છે, તેમના માટે પ્રોપ્સ ઉપયોગી બની શકે છે.

4. શરીરનું સંતુલન સુધારવામાં મદદ

યોગ બ્લોક અને અન્ય સહાયક સાધનો શરીરને સ્થિર આધાર આપે છે, જેના કારણે આસન કરતી વખતે સંતુલન જાળવવું સરળ બની શકે છે.

5. આરામ અને શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ

યોગ્ય ટેકો મળવાથી શરીરમાં બિનજરૂરી તણાવ ઓછો અનુભવાય છે અને વ્યક્તિ શ્વાસની ગતિ તથા શરીરની સ્થિતિ પર વધુ ધ્યાન આપી શકે છે.

નોંધ: પ્રોપ્સનો ઉપયોગ કમરના દુખાવાનું નિદાન અથવા સારવાર નથી. જો કમરનો દુખાવો સતત રહેતો હોય, વારંવાર થતો હોય અથવા વધતો હોય, તો યોગ્ય તબીબી સલાહ લેવી જરૂરી છે.

કમરને સહારો આપવા માટે ઉપયોગી યોગ પ્રોપ્સ

1. યોગ બોલ્સ્ટર (Yoga Bolster)

યોગ બોલ્સ્ટર એક લાંબો, મજબૂત અને સામાન્ય રીતે નરમ ગાદલા જેવો સાધન છે. તેનો ઉપયોગ સૂતી વખતે, આરામદાયક આસનોમાં અને પુનઃસ્થાપનાત્મક યોગમાં થાય છે.

ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

• પીઠ પર સૂઈ જાઓ અને ઘૂંટણ વાળી પગને જમીન પર રાખો.
• જો જરૂરી હોય તો ઘૂંટણની નીચે પાતળો બોલ્સ્ટર અથવા તકિયો રાખો.
• કમર અને પીઠને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.
• ધીમે ધીમે શ્વાસ લો અને શરીરને આરામ આપો.

બોલ્સ્ટરનો ઉપયોગ કરતી વખતે તેને કમરના નીચેના ભાગમાં એવી રીતે ન મૂકવો કે કરોડરજ્જુ પર વધુ વળાંક અથવા દબાણ સર્જાય.

2. યોગ બ્લોક (Yoga Block)

યોગ બ્લોક સામાન્ય રીતે ફોમ, કોર્ક અથવા અન્ય મજબૂત સામગ્રીથી બનેલો હોય છે. તે હાથને ટેકો આપવા અને બેસતી વખતે શરીરની સ્થિતિ સુધારવામાં મદદ કરે છે.

ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

• સુખાસન અથવા અન્ય બેસવાના આસનમાં બેસતી વખતે બ્લોક પર બેસી શકાય છે.
• બ્લોકની ઊંચાઈ એવી પસંદ કરો કે ઘૂંટણ અને હિપ્સ આરામદાયક રહે.
• બંને હિપ્સ પર શરીરનું વજન સરખું રાખો.
• કરોડરજ્જુને શક્ય તેટલી કુદરતી અને સીધી સ્થિતિમાં રાખો.

બ્લોક પર બેસવાથી હિપ્સને ઘૂંટણ કરતાં થોડું ઊંચું રાખવામાં મદદ મળી શકે છે, જે કેટલાક લોકોને પેલ્વિસની સ્થિતિ જાળવવામાં મદદરૂપ થાય છે.

3. ફોલ્ડ કરેલું યોગ બ્લેન્કેટ અથવા ચાદર

યોગ બ્લેન્કેટ અથવા જાડી, સારી રીતે ફોલ્ડ કરેલી ચાદર એક સરળ અને ઉપયોગી સહાયક સાધન છે.

ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

• જમીન પર ચાદરને સરખી રીતે ફોલ્ડ કરો.
• તેના પર બેસીને સુખાસન અથવા દંડાસન કરો.
• કમરને જોરથી વાળવાને બદલે હિપ્સમાંથી હળવી હિલચાલ કરો.
• જો પીઠમાં અસ્વસ્થતા અનુભવાય તો આસનમાંથી બહાર આવીને સ્થિતિ બદલો.

ચાદરનો ઉપયોગ કરતી વખતે ધ્યાન રાખો કે તે લપસતી ન હોય અને બેસતી વખતે એક તરફ નમતી ન હોય.

4. યોગ બેલ્ટ (Yoga Strap)

યોગ બેલ્ટનો ઉપયોગ હાથ અને પગ વચ્ચેનું અંતર ઘટાડવા તથા શરીરને બિનજરૂરી રીતે ખેંચવાથી બચાવવા માટે થાય છે.

ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

• દંડાસન અથવા હળવા સ્ટ્રેચિંગ દરમિયાન પગ સુધી હાથ પહોંચતા ન હોય તો બેલ્ટનો ઉપયોગ કરો.
• બેલ્ટને પગની આસપાસ રાખીને બંને હાથથી પકડી રાખો.
• પીઠને ગોળ કર્યા વગર હળવો ખેંચાવ અનુભવાય ત્યાં સુધી જ આગળ વધો.
• બેલ્ટને જોરથી ખેંચશો નહીં.

યોગ બેલ્ટ કમરની નીચે સીધો બાંધવાનો અથવા કમરને જોરથી ખેંચવાનો સાધન નથી. તેનો ઉપયોગ શરીરની સ્થિતિને અનુકૂળ બનાવવા માટે કરવો જોઈએ.

5. મજબૂત તકિયો (Supportive Pillow)

યોગ દરમિયાન મજબૂત તકિયો આરામદાયક ટેકો આપવા માટે ઉપયોગી બની શકે છે. ખાસ કરીને સૂતી વખતે ઘૂંટણની નીચે અથવા બાજુ પર સૂતી વખતે બંને ઘૂંટણ વચ્ચે તકિયો રાખી શકાય છે.

ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

• પીઠ પર સૂતી વખતે ઘૂંટણની નીચે નાનો તકિયો રાખો.
• બાજુ પર સૂતા હો ત્યારે બંને ઘૂંટણ વચ્ચે તકિયો રાખી શકાય છે.
• માથા અને ગરદનને પણ આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.
• તકિયો ખૂબ ઊંચો કે ખૂબ નરમ ન હોવો જોઈએ.

તકિયાનો ઉપયોગ કરતી વખતે કમરમાં દુખાવો વધે તો તેની સ્થિતિ બદલો અથવા ઉપયોગ બંધ કરો.

કમરને સહારો આપવા માટે ઉપયોગી યોગાસનો

યોગ પ્રોપ્સનો ઉપયોગ વિવિધ આસનોમાં કરી શકાય છે. જોકે, દરેક આસન દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય હોય એવું નથી. પોતાની ક્ષમતા અનુસાર સરળ આસનોથી શરૂઆત કરવી જોઈએ.

1. સુખાસન (Easy Pose)

સુખાસન એક સરળ બેસવાનું આસન છે. જે લોકોને જમીન પર બેસતી વખતે કમર ગોળ થઈ જતી હોય અથવા પીઠ સીધી રાખવામાં મુશ્કેલી પડતી હોય, તેઓ ફોલ્ડ કરેલા બ્લેન્કેટ અથવા યોગ બ્લોકનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

કરવાની રીત:

1. યોગ મેટ પર બેસો અને પગને આરામથી વાળીને એકબીજાની સામે રાખો.
2. હિપ્સ નીચે ફોલ્ડ કરેલું બ્લેન્કેટ અથવા યોગ બ્લોક રાખો.
3. બંને હિપ્સ પર વજન સરખું રાખો.
4. ખભા ઢીલા રાખીને કરોડરજ્જુને કુદરતી રીતે સીધી રાખો.
5. ધીમે ધીમે શ્વાસ લો અને શરૂઆતમાં 1–3 મિનિટ સુધી બેસો.

ફાયદા: બેસવાની સ્થિતિ સુધારવામાં, શરીરને આરામ આપવામાં અને શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ મળી શકે છે.

2. શવાસન (Corpse Pose)

શવાસનમાં શરીરને આરામ આપવામાં આવે છે. જરૂર મુજબ ઘૂંટણની નીચે બોલ્સ્ટર અથવા મજબૂત તકિયો રાખવાથી કેટલાક લોકોને કમરમાં આરામ અનુભવાય છે.

કરવાની રીત:

1. પીઠ પર સૂઈ જાઓ.
2. પગને આરામથી સીધા રાખો અથવા ઘૂંટણની નીચે બોલ્સ્ટર મૂકો.
3. હાથને શરીરથી થોડા દૂર રાખો.
4. ગરદન અને ખભાને આરામ આપો.
5. સામાન્ય રીતે શ્વાસ લેતા 5–10 મિનિટ આરામ કરો.

ફાયદા: શરીરના તણાવને ઓછો અનુભવવામાં અને આરામ મેળવવામાં મદદ મળી શકે છે.

3. મકરાસન (Crocodile Pose)

મકરાસનમાં વ્યક્તિ પેટના બળે સૂઈને શરીરને આરામ આપે છે. કેટલાક લોકોને આ સ્થિતિ આરામદાયક લાગે છે, જ્યારે અન્ય લોકોને કમર અથવા ગરદનમાં અસ્વસ્થતા થઈ શકે છે.

કરવાની રીત:

1. પેટના બળે મેટ પર સૂઈ જાઓ.
2. પગને આરામદાયક અંતરે રાખો.
3. હાથને વાળી તેના પર કપાળ અથવા માથું આરામથી રાખો.
4. ખભા ઢીલા રાખો અને સામાન્ય શ્વાસ લો.
5. શરૂઆતમાં 30 સેકન્ડથી 2 મિનિટ સુધી જ રહો.

સાવચેતી: જો પેટના બળે સૂવાથી કમરનો દુખાવો વધે, તો આ આસન ન કરો. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન અથવા તાજેતરની સર્જરી પછી નિષ્ણાતની સલાહ વિના આ સ્થિતિ ન અપનાવો.

4. બાલાસન (Child’s Pose)

બાલાસનમાં આગળ વળવાથી શરીરને આરામ મળી શકે છે. જો હિપ્સ અને ઘૂંટણની લવચીકતા ઓછી હોય, તો છાતી અથવા માથાની નીચે બોલ્સ્ટર રાખી શકાય છે.

કરવાની રીત:

1. ઘૂંટણ પર બેસો અને પગની સ્થિતિ આરામદાયક રાખો.
2. ધીમે ધીમે ધડને આગળ નમાવો.
3. જરૂર મુજબ છાતી અથવા માથાને બોલ્સ્ટર પર ટેકો આપો.
4. કમર પર બળજબરીથી ખેંચાણ ન કરો.
5. આરામદાયક લાગે ત્યાં સુધી થોડા શ્વાસ લો અને ધીમે પાછા આવો.

સાવચેતી: ઘૂંટણમાં તકલીફ હોય, ગર્ભાવસ્થા હોય અથવા આગળ વળવાથી દુખાવો વધતો હોય તો આ આસન ફેરફાર સાથે અને નિષ્ણાતના માર્ગદર્શન હેઠળ જ કરો.

કમરને ટેકો આપવા માટે પ્રોપ્સનો યોગ્ય ઉપયોગ કેવી રીતે કરવો?

યોગ પ્રોપ્સથી લાભ મેળવવા માટે તેનો યોગ્ય ઉપયોગ જરૂરી છે.

1. યોગ્ય ઊંચાઈ પસંદ કરો

બ્લોક, તકિયો અથવા બોલ્સ્ટરની ઊંચાઈ એવી હોવી જોઈએ કે શરીરને આરામ મળે અને કરોડરજ્જુ પર બિનજરૂરી દબાણ ન આવે.

2. શરીરને કુદરતી સ્થિતિમાં રાખો

કમરને જબરદસ્તીથી ખૂબ સીધી અથવા ખૂબ વળેલી સ્થિતિમાં રાખવાનો પ્રયાસ ન કરો. કરોડરજ્જુના કુદરતી વળાંકને જાળવવાનો પ્રયત્ન કરો.

3. ધીમે ધીમે આસન કરો

આસનમાં પ્રવેશતી વખતે અને બહાર નીકળતી વખતે ધીમી હિલચાલ કરો. અચાનક વળવું, ઝટકો મારવો અથવા શરીરને બળપૂર્વક ખેંચવું ટાળો.

4. શ્વાસ સામાન્ય રાખો

યોગ કરતી વખતે શ્વાસ રોકી ન રાખો. આરામથી શ્વાસ લો અને છોડો. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય અથવા શરીરમાં તણાવ વધે તો આસનની સ્થિતિ બદલો.

5. સાધનોની સ્થિરતા તપાસો

બ્લોક, ચાદર અથવા તકિયો લપસે નહીં તેની ખાતરી કરો. તૂટેલા, ઢીલા અથવા અસ્થિર સાધનોનો ઉપયોગ ન કરો.

6. જરૂર મુજબ ફેરફાર કરો

દરેક વ્યક્તિની લવચીકતા, ઉંમર અને શારીરિક ક્ષમતા અલગ હોય છે. તેથી એક જ પ્રકારનો પ્રોપ દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય હોય એવું જરૂરી નથી.

કમરના દુખાવામાં કયા પ્રોપ્સ વધુ ઉપયોગી થઈ શકે?

કમરના દુખાવાનું કારણ વ્યક્તિ પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. તેથી કોઈ એક સાધન દરેક વ્યક્તિ માટે યોગ્ય છે એવું કહી શકાય નહીં.

આ સૂચનો સામાન્ય માર્ગદર્શન માટે છે. કમરના દુખાવાનું કારણ જાણ્યા વિના ચોક્કસ આસન અથવા સાધનની સારવાર તરીકે ભલામણ કરી શકાતી નથી.

યોગ પ્રોપ્સનો ઉપયોગ કરતી વખતે થતી સામાન્ય ભૂલો

યોગમાં પ્રોપ્સનો ખોટો ઉપયોગ કરવાથી આરામ મળવાને બદલે અસ્વસ્થતા વધી શકે છે. નીચેની ભૂલો ટાળવી જોઈએ.

• ખૂબ ઊંચા અથવા ખૂબ નરમ તકિયા પર બેસવું.
• કમરની નીચે સખત અથવા અસમાન વસ્તુ મૂકવી.
• આસન કરતી વખતે દુખાવો હોવા છતાં સ્થિતિ જાળવી રાખવી.
• યોગ બેલ્ટથી હાથ અથવા પગને જોરથી ખેંચવા.
• અસ્થિર બ્લોક અથવા લપસતી ચાદરનો ઉપયોગ કરવો.
• શરીરની ક્ષમતાથી વધુ સમય સુધી આસનમાં રહેવું.
• કમરના દુખાવાને અવગણીને મુશ્કેલ આસનો કરવાનું ચાલુ રાખવું.
• પ્રોપ્સના ઉપયોગથી દુખાવો મટી જશે એવી ખાતરી માનવી.

યોગમાં હંમેશાં આરામ, યોગ્ય ગોઠવણી અને નિયંત્રિત હિલચાલને પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ.

કમરની સમસ્યા હોય ત્યારે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી?

કમરના દુખાવા સાથે યોગ કરવાનું શરૂ કરતાં પહેલાં કેટલીક બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જરૂરી છે.

1. જો કમરનો દુખાવો નવો, તીવ્ર અથવા વધતો હોય, તો યોગ શરૂ કરતાં પહેલાં તબીબી સલાહ લો.
2. આગળ નમવા, પાછળ વળવા અથવા શરીરને ફેરવવાથી દુખાવો વધે તો તે હિલચાલ બંધ કરો.
3. પગમાં ઝણઝણાટી, સુન્નતા અથવા દુખાવો ફેલાતો હોય તો નિષ્ણાતની સલાહ વિના આસનો ન કરો.
4. તાજેતરની કમર અથવા કરોડરજ્જુની સર્જરી પછી સારવાર આપનાર ડૉક્ટરની મંજૂરી વગર યોગ ન કરો.
5. ઑસ્ટિયોપોરોસિસ, ડિસ્ક સંબંધિત સમસ્યા અથવા અન્ય જાણીતી કરોડરજ્જુની તકલીફ હોય તો યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ જ આસનો કરો.
6. જો પગમાં નવી નબળાઈ, ગુપ્તાંગની આસપાસ સુન્નતા અથવા પેશાબ કે મળ પર નિયંત્રણમાં અચાનક ફેરફાર થાય, તો તાત્કાલિક તબીબી સારવાર લો.

ખાસ ધ્યાન: યોગ પ્રોપ્સ આરામ અને સહારો આપવા માટે છે; તે ફિઝિયોથેરાપી અથવા જરૂરી તબીબી સારવારનો વિકલ્પ નથી.

શરૂઆત કરનારાઓ માટે સરળ અભ્યાસક્રમ

જો તમે યોગમાં નવા હો અને કમરને ટેકો આપતા પ્રોપ્સનો ઉપયોગ શીખવા માંગતા હો, તો નીચેનો હળવો અભ્યાસક્રમ અજમાવી શકો છો, પરંતુ તે ત્યારે જ કરો જ્યારે હિલચાલથી દુખાવો ન થતો હોય અને કોઈ તબીબી પ્રતિબંધ ન હોય.

• 1–2 મિનિટ: ઘૂંટણની નીચે તકિયો રાખીને પીઠ પર આરામ કરો.
• 1–3 મિનિટ: બ્લેન્કેટ અથવા બ્લોક પર બેસીને સુખાસન કરો.
• 1 મિનિટ: આરામદાયક રીતે ધીમા શ્વાસ લો.
• 2–5 મિનિટ: ઘૂંટણની નીચે ટેકો રાખીને શવાસન કરો.

સમય ધીમે ધીમે વધારી શકાય છે. દુખાવો, ઝણઝણાટી અથવા અસ્વસ્થતા થાય તો તરત જ બંધ કરો. આ અભ્યાસક્રમ દરેક પ્રકારના કમરના દુખાવા માટે યોગ્ય નથી.

યોગમાં પ્રોપ્સનો ઉપયોગ કોને વધુ ફાયદાકારક થઈ શકે છે?

યોગ પ્રોપ્સ ખાસ કરીને નીચેના લોકો માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે:

• યોગમાં નવા હોય તેવા લોકો.
• લાંબા સમય સુધી જમીન પર બેસવામાં મુશ્કેલી અનુભવતા લોકો.
• હિપ્સ અથવા હેમસ્ટ્રિંગની લવચીકતા ઓછી હોય તેવા લોકો.
• વૃદ્ધ વ્યક્તિઓ, જેમને આસનમાં વધારાના ટેકાની જરૂર હોય.
• આરામદાયક અને પુનઃસ્થાપનાત્મક યોગનો અભ્યાસ કરતા લોકો.
• શરીરની ક્ષમતા અનુસાર આસનોમાં ફેરફાર કરવા માંગતા લોકો.

જોકે, કમરનો દુખાવો, નસ પર દબાણ અથવા અન્ય તબીબી સમસ્યા ધરાવતા લોકોએ પોતાની સ્થિતિ અનુસાર યોગ્ય માર્ગદર્શન મેળવવું જોઈએ.

નિષ્કર્ષ

યોગાસનમાં કમરને સહારો આપવા માટે યોગ બ્લોક, બોલ્સ્ટર, ફોલ્ડ કરેલું બ્લેન્કેટ, યોગ બેલ્ટ અને મજબૂત તકિયા જેવા પ્રોપ્સ ઉપયોગી બની શકે છે. આ સાધનો યોગ્ય રીતે વાપરવાથી બેસવાની સ્થિતિ સુધારવામાં, શરીરને આરામ આપવામાં અને આસનને પોતાની ક્ષમતા મુજબ સરળ બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે.

યોગનો મુખ્ય હેતુ શરીરને બળજબરીથી વાળવાનો નથી, પરંતુ શરીરની મર્યાદાઓને સમજીને આરામદાયક અને નિયંત્રિત રીતે અભ્યાસ કરવાનો છે. તેથી યોગ્ય પ્રોપ્સ પસંદ કરો, ધીમે ધીમે આસનો કરો અને દુખાવો થાય ત્યારે તેને અવગણશો નહીં. જો કમરની સમસ્યા સતત રહેતી હોય, તો ડૉક્ટર અથવા યોગ્ય લાયકાત ધરાવતા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લઈને તમારા માટે અનુકૂળ અભ્યાસક્રમ પસંદ કરો.