વિપરીત કરણી મુદ્રા કેવી રીતે કરવી? સંપૂર્ણ રીત, ફાયદા અને સાવચેતી
વિપરીત કરણી મુદ્રા યોગની એક શાંત અને આરામદાયક મુદ્રા છે, જેમાં પગને ઉપરની તરફ રાખવામાં આવે છે અને શરીરને આરામની સ્થિતિમાં મૂકવામાં આવે છે. આ મુદ્રા ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવા, ચાલવા અથવા બેસ્યા પછી શરીરને આરામ આપવા માટે ઉપયોગી માનવામાં આવે છે. તેને સરળ રીતે કરી શકાય છે અને શરૂઆત કરનારાઓ પણ યોગ્ય સહાય સાથે તેનો અભ્યાસ કરી શકે છે.
વિપરીત કરણી મુદ્રા શું છે?
“વિપરીત”નો અર્થ ઊલટું અથવા વિપરીત દિશામાં અને “કરણી”નો અર્થ ક્રિયા અથવા પ્રક્રિયા થાય છે. વિપરીત કરણીમાં પગને ઉપરની તરફ રાખવામાં આવે છે, જ્યારે માથું અને ધડ જમીન તરફ રહે છે. પરંપરાગત યોગમાં તેને મુદ્રા તરીકે પણ વર્ણવવામાં આવે છે, જ્યારે આધુનિક યોગ અભ્યાસમાં તેને ઘણી વખત આરામદાયક રેસ્ટોરેટિવ પોઝ તરીકે કરવામાં આવે છે.
આ મુદ્રામાં દિવાલનો સહારો લેવાથી શરીર પર ઓછો ભાર પડે છે અને લાંબા સમય સુધી આરામથી સ્થિતિ જાળવી શકાય છે.
વિપરીત કરણી મુદ્રા કેવી રીતે કરવી?
વિપરીત કરણી યોગ્ય રીતે કરવા માટે નીચેના પગલાં અનુસરો:
- સૌપ્રથમ શાંત અને સ્વચ્છ જગ્યા પસંદ કરો અને યોગા મેટ પર બેસો.
- દિવાલની નજીક બેસો અને તમારા એક બાજુના હિપને દિવાલની નજીક રાખો.
- ધીમેથી શરીરને પાછળની તરફ ફેરવો અને તે જ સમયે બંને પગને દિવાલ પર ઉપર લઈ જાઓ.
- હવે પીઠ જમીન પર આરામથી રાખો અને પગને દિવાલ પર સીધા રાખો.
- બંને હાથ શરીરની બાજુમાં ઢીલા રાખો અથવા પેટ પર રાખી શકો છો.
- ગરદન અને ખભાને ઢીલા રાખો. શરીર પર અનાવશ્યક તાણ ન આપો.
- આંખો બંધ કરીને ધીમે અને સ્વાભાવિક રીતે શ્વાસ લો.
- આ સ્થિતિમાં શરૂઆતમાં લગભગ 5થી 10 મિનિટ રહો.
- અભ્યાસ વધારતા ધીમે ધીમે વધુ સમય સુધી રહી શકાય છે, પરંતુ અસ્વસ્થતા થાય તો તરત સ્થિતિમાંથી બહાર આવો.
- બહાર આવતી વખતે ઘૂંટણને વાળો, પગને દિવાલથી નીચે લાવો અને થોડા સમય માટે બાજુ પર આરામ કરો. ત્યારબાદ ધીમેથી બેસો.
વિપરીત કરણી કરતી વખતે શ્વાસ કેવી રીતે લેવો?
વિપરીત કરણીમાં શ્વાસને રોકવો નહીં. નાક દ્વારા ધીમે શ્વાસ લો અને આરામથી બહાર છોડો.
શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી મનને શાંત કરવામાં અને શરીરને વધુ આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખવામાં મદદ મળી શકે છે. જો તમને પ્રાણાયામનો અનુભવ ન હોય તો આ મુદ્રા દરમિયાન શ્વાસને જબરદસ્તી ધીમો કે ઊંડો કરવાની જરૂર નથી.
વિપરીત કરણી મુદ્રાના ફાયદા
નિયમિત અને યોગ્ય રીતે કરવામાં આવતી વિપરીત કરણી શરીર અને મનને આરામ આપવા માટે ઉપયોગી બની શકે છે.
1. પગને આરામ આપવામાં મદદરૂપ
લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવા અથવા ચાલ્યા પછી પગમાં થાક અનુભવાતો હોય તો પગને ઊંચા રાખવાથી આરામદાયક અનુભવ થઈ શકે છે.
2. શરીરને રિલેક્સ કરવામાં મદદ કરે
આ એક શાંત યોગ સ્થિતિ હોવાથી શરીરને આરામ આપવા માટે તેનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.
3. મનને શાંત કરવામાં મદદરૂપ
ધીમા અને નિયમિત શ્વાસ સાથે વિપરીત કરણી કરવાથી આરામ અને માનસિક શાંતિનો અનુભવ થઈ શકે છે.
4. પગની ભારે લાગણી ઘટાડવામાં મદદ કરી શકે
પગને હૃદયના સ્તરથી ઉપર રાખવાની સ્થિતિ કેટલાક લોકોને લાંબા સમય સુધી ઊભા રહ્યા પછી પગની ભારે લાગણીમાં આરામ આપી શકે છે.
5. લવચીકતા માટે સહાયક
દિવાલ પર પગ સીધા રાખવાથી પગના પાછળના ભાગમાં હળવો સ્ટ્રેચ અનુભવાઈ શકે છે. જોકે સ્ટ્રેચ ક્યારેય દુખાવો થાય એટલો ન હોવો જોઈએ.
6. આરામદાયક યોગ રૂટિનનો ભાગ બની શકે
વિપરીત કરણીને યોગ સેશનના અંતે આરામ માટે અથવા અલગથી રેસ્ટોરેટિવ પ્રેક્ટિસ તરીકે કરી શકાય છે.
7. શરીરની જાગૃતિ વધારવામાં મદદ કરે
આ મુદ્રામાં શાંતિથી રહેવાથી શ્વાસ, શરીરની સ્થિતિ અને સ્નાયુઓમાં રહેલા તણાવ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકાય છે.
વિપરીત કરણી મુદ્રા કેટલો સમય કરવી?
શરૂઆત કરનારાઓ માટે 5થી 10 મિનિટ પૂરતી છે. અનુભવ વધે ત્યારે 10થી 15 મિનિટ સુધી કરી શકાય છે, જો શરીર આરામદાયક અનુભવતું હોય.
સમય કરતાં આરામ અને યોગ્ય સ્થિતિ વધુ મહત્વપૂર્ણ છે. પગ, પીઠ, ગરદન અથવા માથામાં અસ્વસ્થતા થાય તો સમય ઘટાડવો જોઈએ.
વિપરીત કરણી મુદ્રા કરતી વખતે સામાન્ય ભૂલો
- પગને જબરદસ્તી સીધા રાખવા.
- ખભા અને ગરદનમાં તણાવ રાખવો.
- શ્વાસ રોકવો.
- પીઠને અસ્વાભાવિક રીતે વાળવી.
- દિવાલથી ખૂબ દૂર રહીને પગ ઉપર રાખવાનો પ્રયાસ કરવો.
- દુખાવો અથવા ચક્કર આવવા છતાં સ્થિતિમાં રહેવું.
- બહાર આવતી વખતે અચાનક ઊભા થઈ જવું.
વિપરીત કરણી માટે સરળ ફેરફાર
જો પગને સંપૂર્ણ રીતે સીધા રાખવામાં મુશ્કેલી પડે તો ઘૂંટણ થોડા વાળી શકાય છે. કમર અથવા પીઠને વધુ આરામ આપવા માટે હિપને દિવાલથી થોડું દૂર રાખી શકાય છે.
વધુ આરામ માટે માથા નીચે પાતળું કુશન અથવા વાળેલું ટુવાલ રાખી શકાય છે, પરંતુ ગરદનને વધારે ઊંચી ન કરવી.
કોને વિપરીત કરણી મુદ્રા કરતી વખતે સાવચેતી રાખવી જોઈએ?
વિપરીત કરણી સામાન્ય રીતે હળવી અને આરામદાયક સ્થિતિ છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિ માટે એકસરખી યોગ્ય હોય એવું જરૂરી નથી.
નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં યોગ શિક્ષક અથવા તબીબી નિષ્ણાતની સલાહ લેવી યોગ્ય છે:
- ગંભીર અથવા તાજેતરની ઈજા હોય.
- આંખ અથવા માથાને લગતી ગંભીર સમસ્યા હોય.
- ગંભીર હૃદય અથવા રક્તવાહિની સંબંધિત સમસ્યા હોય.
- અનિયંત્રિત બ્લડ પ્રેશર હોય.
- તાજેતરમાં સર્જરી થઈ હોય.
- ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન આ સ્થિતિ અસ્વસ્થ લાગે અથવા તબીબી પ્રતિબંધ હોય.
- પગ ઊંચા કરતાં ચક્કર, માથાનો દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા દુખાવો થાય.
કોઈપણ ગંભીર તકલીફ થાય તો મુદ્રા બંધ કરવી.
વિપરીત કરણી મુદ્રા કરતી વખતે મહત્વની સાવચેતી
વિપરીત કરણી દરમિયાન શરીરને સંપૂર્ણપણે આરામ આપવો જોઈએ. પગમાં ઝણઝણાટ, સુન્નપણું, દુખાવો અથવા વધારે ખેંચાણ અનુભવાય તો સ્થિતિ બદલો.
દિવાલનો સહારો મજબૂત હોવો જોઈએ અને આસપાસ પૂરતી જગ્યા હોવી જોઈએ. શરૂઆતમાં અનુભવી યોગ શિક્ષકની દેખરેખમાં શીખવાથી યોગ્ય સ્થિતિ સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.
વિપરીત કરણી પછી શું કરવું?
મુદ્રામાંથી બહાર આવ્યા પછી તરત ઊભા ન થવું. પહેલા ઘૂંટણ વાળો, શરીરને એક બાજુ ફેરવો અને થોડા શ્વાસ માટે આરામ કરો. ત્યારબાદ ધીમે ધીમે બેસો.
આ રીતે બહાર આવવાથી શરીરને સ્થિતિ બદલવા માટે સમય મળે છે.
વિપરીત કરણી મુદ્રા માટે શ્રેષ્ઠ સમય
આ મુદ્રા દિવસના અલગ અલગ સમયે કરી શકાય છે. ખાસ કરીને લાંબા સમય સુધી ઊભા રહેવા અથવા શારીરિક પ્રવૃત્તિ પછી આરામ માટે તેનો અભ્યાસ કરી શકાય છે. સાંજે અથવા સૂતા પહેલાં પણ આરામદાયક યોગ રૂટિનના ભાગરૂપે કરી શકાય છે.
જો ભોજન લીધું હોય તો તરત પછી કરવાની જગ્યાએ થોડો સમય રાહ જોવો.
નિષ્કર્ષ
વિપરીત કરણી મુદ્રા સરળ, આરામદાયક અને શાંત યોગ અભ્યાસ છે. દિવાલના સહારે પગને ઉપર રાખીને કરવામાં આવતી આ સ્થિતિ પગ અને શરીરને આરામ આપવા તથા શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે ઉપયોગી બની શકે છે. શરૂઆતમાં થોડા સમય માટે તેનો અભ્યાસ કરો અને શરીરની ક્ષમતા અનુસાર સમય વધારો. યોગ્ય ટેકનિક, આરામ અને સાવચેતી સાથે કરવામાં આવે ત્યારે તેને દૈનિક યોગ અને રિલેક્સેશન રૂટિનમાં સામેલ કરી શકાય છે.
