સર્પાસન કેવી રીતે કરવું? કરવાની સાચી રીત, ફાયદા અને સાવચેતીઓ

સર્પાસન યોગનું એક સરળ અને ઉપયોગી આસન છે, જેનો અભ્યાસ મુખ્યત્વે પેટના બળે સૂઈને કરવામાં આવે છે. આ આસનમાં શરીરને સાપની જેમ આગળની તરફ લંબાવીને છાતી અને શરીરના ઉપરના ભાગને નિયંત્રિત રીતે ઊંચો કરવામાં આવે છે. સર્પાસનનો નિયમિત અને યોગ્ય અભ્યાસ પીઠના સ્નાયુઓને સક્રિય કરવામાં, શરીરની મુદ્રા સુધારવામાં અને કરોડરજ્જુની આસપાસના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

યોગમાં સર્પાસન અને ભુજંગાસન બંનેમાં શરીરના આગળના ભાગને ઊંચો કરવાની ક્રિયા સામેલ છે, પરંતુ તેની કરવાની પદ્ધતિ અને હાથની સ્થિતિમાં કેટલીક પરંપરાગત ભિન્નતાઓ જોવા મળે છે. તેથી આસન કરતી વખતે યોગ્ય ટેકનિક, શ્વાસની ગતિ અને શરીરની મર્યાદાઓનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

આ લેખમાં સર્પાસન શું છે, તેને કેવી રીતે કરવું, તેના ફાયદા, સામાન્ય ભૂલો, સાવચેતીઓ અને શરૂઆત કરનારાઓ માટેની ઉપયોગી ટિપ્સ વિશે વિગતવાર જાણીએ.

સર્પાસન શું છે?

સર્પાસન બે સંસ્કૃત શબ્દોથી બનેલો છે: ‘સર્પ’ એટલે સાપ અને ‘આસન’ એટલે શરીરની વિશિષ્ટ સ્થિતિ. આ આસનમાં શરીરના ઉપરના ભાગને સાપની ફેણ અથવા ઊંચા થતા શરીર જેવી સ્થિતિમાં લાવવામાં આવે છે.

સર્પાસન પેટના બળે સૂઈને કરવામાં આવતું પાછળની તરફ વળવાનું આસન છે. તેમાં છાતી અને ઉપરના ધડને ઊંચા કરવા માટે પીઠના સ્નાયુઓ સક્રિય થાય છે. આસનની કેટલીક પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં હાથને પીઠ પાછળ જોડવામાં આવે છે, જ્યારે કેટલીક પદ્ધતિઓમાં હાથની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.

યોગના અભ્યાસમાં આ આસનનો ઉપયોગ પીઠના સ્નાયુઓની સક્રિયતા, છાતીના વિસ્તાર અને શરીરની સ્થિતિ અંગે જાગૃતિ વધારવા માટે થઈ શકે છે.

સર્પાસન કરવાના મુખ્ય ફાયદા

સર્પાસન યોગ્ય રીતે અને શરીરની ક્ષમતા અનુસાર કરવામાં આવે તો નીચેના ફાયદા મળી શકે છે.

1. પીઠના સ્નાયુઓને મજબૂત બનાવવામાં મદદરૂપ

સર્પાસન દરમિયાન શરીરના ઉપરના ભાગને ઊંચો કરવા માટે પીઠના સ્નાયુઓ સક્રિય થાય છે. નિયમિત અને નિયંત્રિત અભ્યાસથી આ સ્નાયુઓની શક્તિ અને સહનશક્તિ વિકસાવવામાં મદદ મળી શકે છે.

2. શરીરની મુદ્રા સુધારવામાં મદદરૂપ

લાંબા સમય સુધી બેસીને કામ કરવાથી અથવા મોબાઇલનો વધુ ઉપયોગ કરવાથી કેટલાક લોકોના ખભા આગળની તરફ વળી જાય છે. સર્પાસન દરમિયાન છાતીને હળવેથી આગળ અને ઉપર લાવવાની ક્રિયા શરીરની મુદ્રા અંગે જાગૃતિ વધારી શકે છે.

જોકે, મુદ્રા સુધારવા માટે સર્પાસનની સાથે ખભા, પીઠ અને ધડના અન્ય યોગ્ય વ્યાયામો પણ જરૂરી હોઈ શકે છે.

3. છાતીના વિસ્તારને પ્રોત્સાહન આપે છે

આ આસનમાં છાતીનો આગળનો ભાગ ખુલ્લો થાય છે અને ખભા પાછળની તરફ જવાની સ્થિતિ બને છે. આથી છાતીના આગળના ભાગમાં હળવો ખેંચાણ અનુભવાઈ શકે છે.

4. કરોડરજ્જુની ગતિશીલતા જાળવવામાં મદદરૂપ

સર્પાસન કરોડરજ્જુને પાછળની તરફ વાળવાની હળવી ક્રિયા ધરાવે છે. યોગ્ય મર્યાદામાં તેનો અભ્યાસ કરોડરજ્જુની ગતિશીલતા જાળવવા માટેના યોગ અભ્યાસનો એક ભાગ બની શકે છે.

5. શરીરના સંતુલન અને નિયંત્રણમાં સુધારો

આ આસન દરમિયાન શરીરને સ્થિર રાખવા, પીઠના સ્નાયુઓને સક્રિય કરવા અને શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જરૂર પડે છે. આ પ્રક્રિયા શરીર અંગેની જાગૃતિ અને હલનચલન પરના નિયંત્રણમાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

6. ખભા અને ઉપરના પીઠના ભાગની જાગૃતિ વધારે છે

સર્પાસન કરતી વખતે ખભાને કાનથી દૂર રાખવા અને ખભાના બ્લેડને નિયંત્રિત રીતે પાછળ લાવવાનો અભ્યાસ થાય છે. તેનાથી ખભા અને ઉપરની પીઠની સ્થિતિ અંગે સમજ વિકસી શકે છે.

7. યોગમાં એકાગ્રતા વધારવામાં મદદરૂપ

સર્પાસન કરતી વખતે શ્વાસ, શરીરની સ્થિતિ અને સ્નાયુઓની સક્રિયતા પર ધ્યાન આપવું પડે છે. આથી મનને વર્તમાન ક્ષણ પર કેન્દ્રિત કરવાની પ્રેક્ટિસ થઈ શકે છે.

8. સક્રિય જીવનશૈલીનો ભાગ બની શકે છે

સર્પાસનને હળવા યોગ અભ્યાસમાં સામેલ કરી શકાય છે. જોકે, માત્ર આ આસનથી વજન ઘટે છે, પાચનતંત્રના રોગો મટે છે અથવા કોઈ ચોક્કસ રોગની સારવાર થાય છે એવો દાવો કરવો યોગ્ય નથી.

સર્પાસન કરવાની સાચી રીત

શરૂઆતમાં આસન ધીમે કરો અને પીઠમાં દુખાવો થાય એટલી ઊંચાઈ સુધી શરીરને ન ઊંચું કરો.

પગલું 1: યોગ મેટ પર પેટના બળે સૂઈ જાઓ

સૌપ્રથમ સમતળ યોગ મેટ પર પેટના બળે સૂઈ જાઓ. બંને પગ પાછળની તરફ સીધા રાખો અને પગની ઉપરની સપાટી મેટ પર ટેકવો.

શરીરને શક્ય તેટલું આરામદાયક અને સીધું રાખો. કપાળ અથવા માથાને મેટ પર હળવેથી ટેકવો.

પગલું 2: હાથની યોગ્ય સ્થિતિ બનાવો

સર્પાસનની એક પ્રચલિત પદ્ધતિમાં બંને હાથને પીઠ પાછળ લઈ જઈ આંગળીઓ એકબીજામાં પરોવી શકાય છે. હાથને નિતંબની પાછળ અથવા પીઠના નીચેના ભાગ પાસે આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.

ખભા પર વધારે ખેંચાણ ન પડે તેનું ધ્યાન રાખો. જો હાથ પાછળ જોડવામાં તકલીફ થાય તો જબરદસ્તી ન કરો. તમારા યોગ શિક્ષકના માર્ગદર્શન અનુસાર અનુકૂળ પદ્ધતિ પસંદ કરો.

પગલું 3: પગ અને નિતંબને સ્થિર રાખો

બંને પગને પાછળની તરફ લંબાવો. પગ વચ્ચે આરામદાયક અંતર રાખો અને નિતંબના સ્નાયુઓને હળવેથી સક્રિય કરો.

પગને વધારે ઊંચા ન કરો અને કમર પર બિનજરૂરી દબાણ ન આપો.

પગલું 4: શ્વાસ લેતાં છાતી ઊંચી કરો

ધીમે ધીમે શ્વાસ અંદર લો. પીઠના સ્નાયુઓની મદદથી માથું, ખભા અને છાતીનો ઉપરનો ભાગ મેટથી થોડો ઊંચો કરો.

ગરદનને પાછળ જોરથી ન વાળો. નજર આગળ અથવા સહેજ નીચે રાખો જેથી ગરદન આરામદાયક સ્થિતિમાં રહે.

પગલું 5: ખભા અને હાથને નિયંત્રિત રાખો

જો હાથ પીઠ પાછળ જોડેલા હોય તો તેમને ધીમે ધીમે પાછળની તરફ લંબાવી શકો છો, પરંતુ હાથને વધારે ઊંચા ખેંચવાની જરૂર નથી.

ખભાને કાનથી દૂર રાખો. છાતી ખોલતી વખતે કમર પર વધારે દબાણ ન આવે તેની કાળજી રાખો.

પગલું 6: આસનની સ્થિતિ જાળવો

શરૂઆતમાં 5થી 10 સેકન્ડ સુધી આ સ્થિતિ જાળવો. આ દરમિયાન શ્વાસ રોકવાને બદલે સામાન્ય રીતે શ્વાસ લેતા રહો.

શરીરમાં ખેંચાણ અનુભવાય તે સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ તીવ્ર દુખાવો, ચીમટી જેવો દુખાવો અથવા સુન્નતા અનુભવાય તો તરત જ આસન છોડી દો.

પગલું 7: ધીમે ધીમે મૂળ સ્થિતિમાં પાછા આવો

શ્વાસ છોડતાં છાતી, ખભા અને માથાને ધીમે ધીમે મેટ પર પાછાં મૂકો. હાથની પકડ છોડી દો અને આખા શરીરને આરામ આપો.

થોડી ક્ષણો સુધી પેટના બળે આરામ કરો અથવા આરામદાયક સ્થિતિમાં બેસો.

પગલું 8: જરૂર મુજબ પુનરાવર્તન કરો

શરૂઆતમાં 2થી 3 વાર આસન કરો. દરેક પુનરાવર્તન વચ્ચે પૂરતો આરામ લો. શરીર અનુકૂળ થાય તેમ સમય અને પુનરાવર્તન ધીમે ધીમે વધારી શકાય છે.

સર્પાસન કરતી વખતે શ્વાસ કેવી રીતે લેવો?

સર્પાસનમાં શ્વાસનું નિયંત્રણ મહત્વપૂર્ણ છે.

• આસનની શરૂઆતમાં: સામાન્ય રીતે શ્વાસ લેતાં શરીરને આરામ આપો.
• છાતી ઊંચી કરતી વખતે: ધીમે શ્વાસ અંદર લો.
• આસનની સ્થિતિમાં: શ્વાસ રોક્યા વિના સામાન્ય રીતે શ્વાસ લેતા રહો.
• મૂળ સ્થિતિમાં પાછા આવતી વખતે: ધીમે શ્વાસ છોડો.
• આરામ કરતી વખતે: શ્વાસની ગતિ સામાન્ય થવા દો.

શ્વાસને જબરદસ્તી ઊંડો ખેંચવાની અથવા લાંબા સમય સુધી રોકવાની જરૂર નથી.

સર્પાસન કરતી વખતે થતી સામાન્ય ભૂલો

યોગ્ય પરિણામ મેળવવા અને ઇજા થવાનું જોખમ ઘટાડવા માટે નીચેની ભૂલો ટાળવી જોઈએ.

1. શરીરને વધારે ઊંચું ઉઠાવવું

ઘણા લોકો છાતીને શક્ય તેટલી ઊંચી ઉઠાવવાનો પ્રયાસ કરે છે. પરંતુ વધારે ઊંચાઈ કરતાં શરીર પર નિયંત્રણ જાળવવું વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

2. ગરદનને પાછળ વધારે વાળવી

માથાને પાછળ ફેંકવાથી ગરદન પર દબાણ વધી શકે છે. ગરદનને કરોડરજ્જુની સાથે આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.

3. કમર પર વધારે ભાર આપવો

છાતી ઊંચી કરતી વખતે કમરના નીચેના ભાગમાં વધારે વળાંક ન બનાવો. પીઠના સ્નાયુઓની મદદથી નિયંત્રિત હલનચલન કરો.

4. ખભાને કાન પાસે ઊંચા કરી દેવા

ખભાને કાન તરફ ચડાવવાથી ગરદન અને ખભામાં તણાવ વધી શકે છે. ખભાને હળવેથી નીચે અને પાછળ રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.

5. શ્વાસ રોકી રાખવો

આસન કરતી વખતે શ્વાસ રોકવાથી બિનજરૂરી તણાવ થઈ શકે છે. આખી પ્રક્રિયા દરમિયાન શ્વાસ સામાન્ય રાખો.

6. હાથને બળપૂર્વક પાછળ ખેંચવા

હાથને પાછળ જોડવાથી ખભામાં દુખાવો થતો હોય તો આ સ્થિતિ પર જબરદસ્તી ન કરો. જરૂર પડે તો સરળ વિકલ્પ પસંદ કરો.

7. દુખાવો હોવા છતાં આસન ચાલુ રાખવું

હળવો ખેંચાણ અને તીવ્ર દુખાવો એકસરખાં નથી. કમર, ગરદન કે ખભામાં દુખાવો વધે તો તરત જ આસન બંધ કરો.

સર્પાસન કરતી વખતે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી?

સર્પાસન દરેક વ્યક્તિ માટે સમાન રીતે યોગ્ય હોય એવું નથી. નીચેની પરિસ્થિતિઓમાં ખાસ કાળજી રાખવી જરૂરી છે.

• કમરનો દુખાવો: કમરના દુખાવાનું કારણ જાણ્યા વિના ઊંડું પાછળ વળવાનું આસન ન કરો. જરૂર પડે તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ લો.
• સ્લિપ ડિસ્ક અથવા કરોડરજ્જુની સમસ્યા: તમારી સ્થિતિ અનુસાર આ આસન યોગ્ય છે કે નહીં તે નિષ્ણાત પાસે તપાસાવો.
• ગરદન અથવા ખભાની ઇજા: હાથ પાછળ જોડવાની અને છાતી ઊંચી કરવાની ક્રિયાથી તકલીફ વધી શકે છે.
• તાજેતરની સર્જરી: પેટ, પીઠ, ખભા અથવા કરોડરજ્જુની સર્જરી પછી તબીબી મંજૂરી વિના આસન ન કરો.
• ગર્ભાવસ્થા: પેટના બળે સૂઈને કરવામાં આવતું આ આસન ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન યોગ્ય ન હોઈ શકે. વિકલ્પરૂપે સુરક્ષિત અને અનુકૂળ કસરતો માટે નિષ્ણાતની સલાહ લો.
• પેટની સર્જરી અથવા હર્નિયા: પેટ પર દબાણ પડે તેવી સ્થિતિમાં સાવચેતી રાખો અને તબીબી માર્ગદર્શન લો.
• હાઈ બ્લડ પ્રેશર અથવા અન્ય ગંભીર સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ: તમારી સ્થિતિ અને સારવારને ધ્યાનમાં રાખીને ડૉક્ટર અથવા યોગ્ય યોગ નિષ્ણાતની સલાહ લો.

જો આસન દરમિયાન હાથ-પગમાં સુન્નતા, નબળાઈ, તીવ્ર દુખાવો, ચક્કર અથવા અન્ય અસામાન્ય લક્ષણો થાય તો અભ્યાસ બંધ કરો.

શરૂઆત કરનારાઓ માટે સર્પાસન સરળ કેવી રીતે બનાવવું?

જો તમે પ્રથમ વખત સર્પાસન કરી રહ્યા હોવ તો નીચેની બાબતો ઉપયોગી થઈ શકે છે.

1. શરૂઆતમાં છાતીને મેટથી થોડું જ ઊંચું કરો.
2. હાથને પીઠ પાછળ જોડવામાં તકલીફ થાય તો હાથને બાજુમાં આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.
3. ગરદનને સીધી અને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખો.
4. દરેક પુનરાવર્તન વચ્ચે પૂરતો આરામ લો.
5. શરૂઆતમાં 5 સેકન્ડથી અભ્યાસ શરૂ કરો અને અનુકૂળતા અનુસાર સમય વધારો.
6. પીઠના સ્નાયુઓની શક્તિ વધારવા માટે હળવી અને યોગ્ય કસરતો પણ કરો.

શરીરની લવચીકતા અને શક્તિ દરેક વ્યક્તિમાં અલગ હોય છે. તેથી બીજા વ્યક્તિ જેટલું શરીર ઊંચું ઉઠાવવાની સ્પર્ધા ન કરો.

સર્પાસન અને ભુજંગાસન વચ્ચેનો તફાવત

સર્પાસન અને ભુજંગાસન બંને પેટના બળે કરવામાં આવતા પાછળની તરફ વળવાના યોગાસનો છે. તેમ છતાં, તેમની પ્રચલિત પદ્ધતિઓમાં તફાવત જોવા મળે છે.

નોંધ: વિવિધ યોગ પરંપરાઓમાં સર્પાસનના નામ અને કરવાની રીતમાં ફેરફાર જોવા મળે છે. તેથી આસન શીખતી વખતે તેના નામ કરતાં સાચી ટેકનિક અને શરીરની સુરક્ષાને વધુ મહત્વ આપો.

સર્પાસન કરવાનો યોગ્ય સમય કયો છે?

સર્પાસન સામાન્ય રીતે સવારે યોગ અભ્યાસ દરમિયાન કરી શકાય છે. સાંજે પણ કરી શકાય છે, જો શરીર આરામદાયક હોય અને પેટ ભરેલું ન હોય.

• યોગ અભ્યાસ પહેલાં હળવું વૉર્મ-અપ કરો.
• ભોજન કર્યા પછી તરત આસન ન કરો.
• શરૂઆતમાં થોડા સમય માટે જ આસન કરો.
• આસન પહેલાં અને પછી શરીરની સ્થિતિ તથા આરામ પર ધ્યાન આપો.
• પીઠના સ્નાયુઓને સક્રિય કરતા હળવા અભ્યાસ પછી સર્પાસન કરી શકાય છે.

સર્પાસન કરવા માટે કોઈ એક નિશ્ચિત સમય બધા માટે શ્રેષ્ઠ હોય એવું નથી. નિયમિતતા, યોગ્ય ટેકનિક અને શરીરની અનુકૂળતા વધુ મહત્વપૂર્ણ છે.

સર્પાસન સાથે કયા યોગાસનો કરી શકાય?

તમારી શારીરિક ક્ષમતા અને આરોગ્યની સ્થિતિ અનુસાર સર્પાસન સાથે નીચેના સરળ અભ્યાસોનો સમાવેશ કરી શકાય છે.

• મકરાસન: પેટના બળે સૂઈને આરામ કરવાની સ્થિતિ.
• માર્જરી આસન: કરોડરજ્જુને નિયંત્રિત રીતે વાળવા અને સીધી કરવા માટે.
• બાલાસન: આરામદાયક હોય તો પીઠ અને ખભાને હળવો આરામ આપવા માટે.
• ભુજંગાસનનું હળવું સ્વરૂપ: યોગ્ય માર્ગદર્શન હેઠળ પાછળ વળવાની ક્રિયાનો અભ્યાસ કરવા માટે.
• હળવી શ્વાસની કસરતો: શરીરને શાંત કરવા અને શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે.

આ આસનો દરેક વ્યક્તિ માટે એકસરખા યોગ્ય નથી. જો કોઈ આસનથી દુખાવો વધે તો તેને બંધ કરો અને યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરો.

સર્પાસન વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQ)

1. સર્પાસન દરરોજ કરી શકાય?

જો તમે સ્વસ્થ હોવ અને આસન યોગ્ય રીતે કરી શકતા હોવ તો હળવા અભ્યાસના ભાગરૂપે દરરોજ કરી શકાય છે. જોકે, દુખાવો અથવા અન્ય તકલીફ હોય તો નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

2. સર્પાસન કેટલો સમય કરવું જોઈએ?

શરૂઆતમાં 5થી 10 સેકન્ડ પૂરતા હોઈ શકે છે. શરીર અનુકૂળ થાય તેમ સમય વધારી શકાય છે. લાંબા સમય સુધી સ્થિતિ જાળવવી ફરજિયાત નથી.

3. શું સર્પાસનથી કમરનો દુખાવો મટી શકે છે?

સર્પાસન કેટલાક લોકો માટે પીઠના સ્નાયુઓને સક્રિય કરવાનો એક ભાગ બની શકે છે, પરંતુ તે કમરના દરેક પ્રકારના દુખાવાની સારવાર નથી. કેટલીક સમસ્યાઓમાં પાછળ વળવાનું આસન દુખાવો વધારી પણ શકે છે. તેથી દુખાવાનું કારણ જાણવું મહત્વપૂર્ણ છે.

4. શું સર્પાસન પેટની ચરબી ઘટાડે છે?

માત્ર સર્પાસન કરવાથી પેટની ચરબી ચોક્કસ રીતે ઘટે છે એવો પૂરતો આધાર નથી. વજન અને શરીરની ચરબી નિયંત્રિત કરવા માટે સંતુલિત આહાર, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને યોગ્ય જીવનશૈલી જરૂરી છે.

5. શું શરૂઆત કરનાર વ્યક્તિ સર્પાસન કરી શકે?

હા, ઘણા લોકો હળવા સ્વરૂપથી શરૂઆત કરી શકે છે. પરંતુ કમર, ગરદન, ખભા અથવા પેટની સમસ્યા હોય તો પહેલાં યોગ્ય માર્ગદર્શન લેવું જોઈએ.

6. સર્પાસન કરતી વખતે કમરમાં ખેંચાણ થાય તો શું કરવું?

જો માત્ર હળવો ખેંચાણ હોય તો પણ શરીરની મર્યાદા ધ્યાનમાં રાખો. દુખાવો થાય, વધતો જાય અથવા પગમાં ફેલાય તો તરત આસન બંધ કરો. જરૂર પડે તો ફિઝિયોથેરાપિસ્ટ અથવા ડૉક્ટરની સલાહ લો.

7. શું સર્પાસન મહિલાઓ માટે યોગ્ય છે?

ઘણી સ્વસ્થ મહિલાઓ પોતાની ક્ષમતા અનુસાર આ આસન કરી શકે છે. જોકે, ગર્ભાવસ્થા, તાજેતરની સર્જરી, પેટની સમસ્યા અથવા કમરના દુખાવા જેવી પરિસ્થિતિઓમાં યોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લેવી જરૂરી છે.

નિષ્કર્ષ

સર્પાસન પીઠના સ્નાયુઓને સક્રિય કરવા, છાતીના આગળના ભાગમાં હળવો વિસ્તાર લાવવા અને શરીરની મુદ્રા અંગે જાગૃતિ વધારવા માટે ઉપયોગી યોગાસન બની શકે છે. તેનો અભ્યાસ કરતી વખતે યોગ્ય સ્થિતિ, સામાન્ય શ્વાસ, નિયંત્રિત હલનચલન અને શરીરની મર્યાદાનું ધ્યાન રાખવું ખૂબ જરૂરી છે.

શરૂઆતમાં થોડા સમય માટે હળવેથી આસન કરો અને ધીમે ધીમે અભ્યાસ વધારો. આસન દરમિયાન દુખાવો થાય તો જબરદસ્તી ન કરો. જો તમને કમર, ગરદન કે કરોડરજ્જુની કોઈ સમસ્યા હોય તો સર્પાસન શરૂ કરતાં પહેલાં યોગ્ય તબીબી અથવા ફિઝિયોથેરાપી માર્ગદર્શન લો.

નિયમિત અને સમજદારીપૂર્વક કરવામાં આવતો યોગ અભ્યાસ શરીરની ગતિશીલતા, સ્નાયુઓની કાર્યક્ષમતા અને એકંદર શારીરિક સુખાકારી જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.