ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસનમાં શું તફાવત છે? જાણો કરવાની રીત, ફાયદા અને સાવચેતીઓ

યોગ એ શરીર અને મનને સ્વસ્થ રાખવાની એક પ્રાચીન પદ્ધતિ છે. યોગમાં વિવિધ આસનોનો સમાવેશ થાય છે, જે શરીરની લવચીકતા વધારવા, સ્નાયુઓને આરામ આપવા, શ્વાસ પર નિયંત્રણ મેળવવા અને માનસિક શાંતિ જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે. બેઠા રહીને કરવામાં આવતા યોગાસનોમાં ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસનનું વિશેષ સ્થાન છે.

ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન બંનેમાં પગને વાળીને બેસવામાં આવે છે અને બંને આસનોમાં પગના તળિયાં એકબીજાની નજીક અથવા સંપર્કમાં રાખવામાં આવે છે. તેથી ઘણા લોકોને આ બંને આસનો એકસરખાં લાગે છે. જોકે, તેમની કરવાની રીત, પગની સ્થિતિ, ઘૂંટણની ગોઠવણી અને અભ્યાસ દરમિયાન ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતોમાં થોડો તફાવત છે.

આ લેખમાં આપણે ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન વચ્ચેનો તફાવત, બંને આસનો કરવાની યોગ્ય રીત, તેમના સંભવિત ફાયદા, સાવચેતીઓ અને શરૂઆત કરનારાઓ માટે ઉપયોગી સૂચનો વિશે વિગતવાર જાણીશું.

ભદ્રાસન શું છે?

ભદ્રાસન એક પરંપરાગત બેઠાડુ યોગાસન છે. સંસ્કૃતમાં ‘ભદ્ર’ શબ્દનો અર્થ શુભ, કલ્યાણકારી અથવા અનુકૂળ થાય છે. આ આસનમાં પગને વાળીને અને ઘૂંટણને બાજુ તરફ રાખીને બેસવામાં આવે છે. તેની વિવિધ પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં પગની સ્થિતિ અલગ હોઈ શકે છે.

ભદ્રાસનનો અભ્યાસ શરીરને સ્થિર રાખવા, બેસવાની સ્થિતિ સુધારવા અને ધ્યાન અથવા પ્રાણાયામ પહેલાં આરામદાયક મુદ્રા વિકસાવવા માટે કરવામાં આવે છે.

યોગની કેટલીક પરંપરાઓમાં ભદ્રાસનને ધ્યાન માટે ઉપયોગી આસન માનવામાં આવે છે. જોકે, લાંબા સમય સુધી આ આસનમાં બેસવાની ક્ષમતા વ્યક્તિની લવચીકતા, ઘૂંટણ અને હિપ્સની સ્થિતિ પર આધારિત હોય છે.

બદ્ધ કોણાસન શું છે?

બદ્ધ કોણાસનને અંગ્રેજીમાં Bound Angle Pose અથવા Butterfly Pose તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. સંસ્કૃતમાં ‘બદ્ધ’નો અર્થ બંધાયેલું અને ‘કોણ’નો અર્થ ખૂણો થાય છે.

આ આસનમાં જમીન પર બેસીને બંને ઘૂંટણને બાજુ તરફ વાળવામાં આવે છે અને બંને પગનાં તળિયાં એકબીજાની સામે જોડવામાં આવે છે. ત્યારબાદ પગને શરીરની નજીક રાખીને કરોડરજ્જુ સીધી રાખવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

આ આસન ખાસ કરીને હિપ્સના અંદરના ભાગના સ્નાયુઓ એટલે કે એડક્ટર મસલ્સમાં હળવો ખેંચાણ અનુભવવા માટે ઉપયોગી છે. તેને સામાન્ય રીતે બટરફ્લાય પોઝ પણ કહેવામાં આવે છે, કારણ કે ઘૂંટણને હળવેથી ઉપર-નીચે કરવાથી પાંખો ફફડાવતી પતંગિયા જેવી ગતિ થાય છે.

બદ્ધ કોણાસનનો અભ્યાસ ધીમે અને આરામદાયક રીતે કરવો જોઈએ. ઘૂંટણને બળપૂર્વક જમીન તરફ દબાવવાં નહીં.

ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન વચ્ચે મુખ્ય તફાવત

ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન વચ્ચેનો તફાવત સમજવા માટે નીચેનું કોષ્ટક ઉપયોગી રહેશે.

મહત્ત્વની નોંધ: ભદ્રાસનના વર્ણન અને પગની ગોઠવણીમાં યોગની પરંપરા પ્રમાણે ફેરફાર જોવા મળે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસનની સ્થિતિ ખૂબ મળતી આવે છે. તેથી બંને આસનો વચ્ચેનો તફાવત દરેક યોગશૈલીમાં એકસરખો હોય એવું જરૂરી નથી.

ભદ્રાસન કેવી રીતે કરવું?

ભદ્રાસનનો અભ્યાસ કરતી વખતે શરીરને સ્થિર અને આરામદાયક રાખવું જરૂરી છે. શરૂઆતમાં સરળ સ્થિતિ પસંદ કરો અને કોઈ પણ પ્રકારનો દુખાવો થાય તો આસનમાંથી બહાર આવી જાઓ.

ભદ્રાસન કરવાની પગલુંવાર રીત

પગલું 1: યોગ મેટ પર બેસો

સૌપ્રથમ શાંત જગ્યાએ યોગ મેટ પાથરીને તેના પર બેસો. બંને પગ આગળની તરફ સીધા રાખો અને કરોડરજ્જુને શક્ય હોય તેટલી સીધી રાખો.

પગલું 2: ઘૂંટણ વાળો

હવે બંને ઘૂંટણને ધીમે ધીમે વાળીને પગને શરીરની નજીક લાવો. તમારા માટે અનુકૂળ હોય તેવી પરંપરાગત ભદ્રાસનની પગની ગોઠવણી પસંદ કરો.

પગલું 3: પગની સ્થિતિ ગોઠવો

તમારી શીખેલી પદ્ધતિ પ્રમાણે પગનાં તળિયાં અથવા એડીઓને નજીક રાખો. ઘૂંટણને બાજુ તરફ આરામદાયક રીતે રહેવા દો. પગને ખેંચીને કે ઘૂંટણ પર દબાણ કરીને સ્થિતિ બનાવવાનો પ્રયાસ ન કરો.

પગલું 4: કરોડરજ્જુ સીધી રાખો

ખભાને ઢીલા રાખો, છાતીને સહજ રીતે ખુલ્લી રાખો અને માથાને કરોડરજ્જુની સીધી રેખામાં રાખો. કમરને વધુ પડતી વાળશો નહીં.

પગલું 5: હાથની સ્થિતિ રાખો

બંને હાથને ઘૂંટણ પર અથવા જાંઘ પર આરામથી રાખો. ઇચ્છા હોય તો હાથને જ્ઞાનમુદ્રામાં રાખી શકો છો.

પગલું 6: શ્વાસ પર ધ્યાન આપો

નાક દ્વારા ધીમે અને સહજ રીતે શ્વાસ લો અને છોડો. શરૂઆતમાં 20થી 30 સેકન્ડ સુધી આસનમાં રહો. અનુકૂળતા પ્રમાણે ધીમે ધીમે સમય વધારી શકાય છે.

પગલું 7: આસનમાંથી બહાર આવો

હાથની મદદથી પગને ધીમે ધીમે છૂટા કરો અને બંને પગ આગળ સીધા કરો. પગ અને ઘૂંટણને થોડો આરામ આપો.

ભદ્રાસન કરવાના સંભવિત ફાયદા

યોગાસનના ફાયદા નિયમિત અભ્યાસ, યોગ્ય ટેકનિક અને વ્યક્તિની શારીરિક સ્થિતિ પર આધારિત હોય છે. ભદ્રાસનના કેટલાક સંભવિત ફાયદા નીચે મુજબ છે.

1. બેસવાની સ્થિતિ સુધારવામાં મદદ

ભદ્રાસનમાં કરોડરજ્જુ સીધી રાખવાનો અભ્યાસ કરવામાં આવે છે. આ ટેવ લાંબા સમય સુધી બેસતી વખતે શરીરની સ્થિતિ પ્રત્યે જાગૃતિ વધારવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

2. ધ્યાન માટે તૈયારી

આસનમાં સ્થિર બેસીને શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી ધ્યાન અને પ્રાણાયામ માટે અનુકૂળ સ્થિતિ વિકસાવી શકાય છે.

3. શરીરને આરામ આપવામાં મદદ

ધીમા શ્વાસ સાથે આરામદાયક સ્થિતિમાં બેસવાથી મન શાંત કરવામાં અને તણાવ ઓછો અનુભવવામાં મદદ મળી શકે છે.

4. હિપ્સની હિલચાલનો અભ્યાસ

પગને વાળીને બેસવાથી હિપ્સના સાંધાની બહારની તરફની ગતિનો અભ્યાસ થાય છે. જોકે, તેની અસર વ્યક્તિની લવચીકતા અને આસનની ચોક્કસ પદ્ધતિ પર આધારિત છે.

5. શરીરની જાગૃતિ વધારવી

આસન દરમિયાન પગ, ઘૂંટણ, હિપ્સ અને કરોડરજ્જુની સ્થિતિ પર ધ્યાન આપવાથી શરીરની ગોઠવણી વિશે વધુ સમજ વિકસી શકે છે.

બદ્ધ કોણાસન કેવી રીતે કરવું?

બદ્ધ કોણાસન કરવાની રીત સરળ છે, પરંતુ હિપ્સ અને ઘૂંટણ પર વધારે દબાણ ન આવે તેની કાળજી લેવી જરૂરી છે.

બદ્ધ કોણાસન કરવાની પગલુંવાર રીત

પગલું 1: સીધા બેસો

યોગ મેટ પર બેસીને બંને પગ આગળની તરફ સીધા રાખો. હાથને શરીરની બાજુમાં રાખીને કરોડરજ્જુ સીધી કરો.

પગલું 2: ઘૂંટણ વાળો

બંને ઘૂંટણને ધીમેથી વાળીને પગને શરીરની તરફ લાવો.

પગલું 3: પગનાં તળિયાં જોડો

બંને પગનાં તળિયાં એકબીજાની સામે જોડો. એડીઓને શરીરની નજીક લાવી શકો છો, પરંતુ માત્ર એટલી જ નજીક લાવો જેટલી આરામદાયક હોય.

પગલું 4: ઘૂંટણને બાજુ તરફ રહેવા દો

બંને ઘૂંટણને ધીમે ધીમે બહારની તરફ રહેવા દો. તેમને જમીન સુધી પહોંચાડવા માટે હાથથી દબાણ ન કરો.

પગલું 5: કરોડરજ્જુ સીધી રાખો

પીઠને ગોળ કર્યા વગર બેસવાનો પ્રયાસ કરો. જો પેલ્વિસ પાછળની તરફ ઢળતી હોય અથવા કમર ગોળ થતી હોય, તો નિતંબ નીચે વાળેલી ચાદર અથવા યોગ બ્લોકનો સપોર્ટ લઈ શકો છો.

પગલું 6: શ્વાસ સાથે આસન જાળવો

હાથથી પગને હળવેથી પકડીને ખભાને ઢીલા રાખો. સહજ રીતે શ્વાસ લો અને છોડો. શરૂઆતમાં 20થી 30 સેકન્ડ સુધી આસન રાખો અને અનુકૂળતા પ્રમાણે ધીમે ધીમે એકથી બે મિનિટ સુધી લઈ જઈ શકો છો.

પગલું 7: ધીમે ધીમે બહાર આવો

ઘૂંટણને હાથની મદદથી સહેજ ટેકો આપીને પગને છૂટા કરો અને આગળ સીધા કરો. કોઈ ઝટકો આપવો નહીં.

બદ્ધ કોણાસન કરવાના સંભવિત ફાયદા

1. હિપ્સની લવચીકતા વધારવામાં મદદ

આ આસન હિપ્સને બહારની તરફ ફેરવવામાં અને જાંઘના અંદરના સ્નાયુઓને હળવા ખેંચાણમાં રાખવામાં મદદ કરી શકે છે. નિયમિત અને યોગ્ય અભ્યાસથી હિપ્સની ગતિશીલતામાં સુધારો થઈ શકે છે.

2. જાંઘના અંદરના સ્નાયુઓને ખેંચાણ

બદ્ધ કોણાસનમાં જાંઘના અંદરના ભાગના સ્નાયુઓમાં હળવો ખેંચાણ અનુભવાય છે. આ સ્નાયુઓની લવચીકતા વિકસાવવા માટે આસન ઉપયોગી થઈ શકે છે.

3. બેસવાની સ્થિતિ અંગે જાગૃતિ

કરોડરજ્જુ સીધી રાખીને બેસવાનો અભ્યાસ શરીરની ગોઠવણી સમજવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.

4. હળવા સ્ટ્રેચિંગ માટે ઉપયોગી

યોગાભ્યાસ પહેલાં અથવા પછી હિપ્સ માટેના હળવા સ્ટ્રેચિંગમાં આ આસનનો સમાવેશ કરી શકાય છે. જોકે, દરેક વ્યક્તિ માટે તેની યોગ્યતા અલગ હોઈ શકે છે.

5. આરામ અને શ્વાસ પર ધ્યાન

આસનમાં શાંતિથી બેસીને શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાથી આરામ અનુભવવામાં મદદ મળી શકે છે.

ધ્યાનમાં રાખો: આ આસનથી હિપ્સ અથવા જાંઘના સ્નાયુઓનું ખેંચાણ અનુભવાય છે, પરંતુ તે દરેક પ્રકારના હિપ્સના દુખાવા અથવા સાંધાની સમસ્યાની સારવાર નથી. સતત દુખાવો હોય તો યોગ્ય નિદાન કરાવવું જરૂરી છે.

ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસનમાંથી કયું આસન વધુ સારું છે?

આ પ્રશ્નનો જવાબ તમારા હેતુ અને શારીરિક સ્થિતિ પર આધારિત છે.

• ધ્યાન અને સ્થિર બેસવા માટે: જો તમારી પસંદગીનું ભદ્રાસન આરામદાયક હોય, તો તેનો ઉપયોગ ધ્યાન અને શ્વાસના અભ્યાસ માટે કરી શકાય છે.
• હિપ્સની લવચીકતા માટે: બદ્ધ કોણાસન જાંઘના અંદરના સ્નાયુઓ અને હિપ્સની ગતિશીલતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે ઉપયોગી વિકલ્પ છે.
• શરૂઆત કરનારાઓ માટે: બંને આસનોમાં આરામદાયક સ્થિતિ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. જરૂર હોય તો નિતંબ અથવા ઘૂંટણ નીચે સપોર્ટ લો.
• ઘૂંટણમાં દુખાવો હોય ત્યારે: બંને આસનોમાં ઘૂંટણ વાળવા પડતા હોવાથી સાવચેતી જરૂરી છે. દુખાવો થતો હોય તો આસન કરવાની ફરજ ન પાડો.

કોઈ એક આસન દરેક વ્યક્તિ માટે શ્રેષ્ઠ હોય એવું નથી. શરીરની જરૂરિયાત પ્રમાણે આસન પસંદ કરવું વધુ યોગ્ય છે.

ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન કરતી વખતે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી?

બંને આસનોમાં ઘૂંટણ અને હિપ્સના સાંધા વળે છે. તેથી યોગ્ય સ્થિતિ અને શરીરની મર્યાદાઓનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

1. ઘૂંટણ પર દબાણ ન કરો

ઘૂંટણને જમીન તરફ બળપૂર્વક દબાવવાથી સાંધા અથવા આસપાસના સ્નાયુઓ પર અનાવશ્યક દબાણ આવી શકે છે.

2. દુખાવો થાય તો અટકી જાઓ

હળવો ખેંચાણ સામાન્ય હોઈ શકે છે, પરંતુ તીવ્ર દુખાવો, ચીમળાવાની લાગણી અથવા સાંધામાં અસ્વસ્થતા થાય તો તરત આસનમાંથી બહાર આવો.

3. હિપ્સની સર્જરી અથવા ઈજા પછી સાવચેતી

હિપ્સ અથવા ઘૂંટણની તાજેતરની સર્જરી, ઈજા અથવા સાંધાની ગંભીર સમસ્યા હોય તો ડૉક્ટર અથવા ફિઝિયોથેરાપિસ્ટની સલાહ વગર આ આસનો ન કરો.

4. કમર સીધી રાખવા માટે સપોર્ટ લો

જો જમીન પર બેસતી વખતે કમર ગોળ થતી હોય, તો નિતંબ નીચે વાળેલી ચાદર અથવા મજબૂત ગાદી રાખો. તેનાથી બેસવાની સ્થિતિ વધુ આરામદાયક બની શકે છે.

5. લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થિતિમાં ન રહો

શરૂઆતમાં થોડા સમય માટે આસન કરો. શરીર અનુકૂળ થાય તેમ સમય વધારો અને વચ્ચે પગને આરામ આપો.

6. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન વ્યક્તિગત અનુકૂળતા ધ્યાનમાં લો

ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન હિપ્સની સ્થિતિ અને સાંધાની લવચીકતામાં ફેરફાર થઈ શકે છે. આરામદાયક મર્યાદામાં જ આસન કરો અને જરૂર હોય તો આરોગ્ય નિષ્ણાતની સલાહ લો.

શરૂઆત કરનારાઓ માટે ઉપયોગી સૂચનો

જો તમે પ્રથમ વખત ભદ્રાસન અથવા બદ્ધ કોણાસન કરી રહ્યા હો, તો નીચેની બાબતો ધ્યાનમાં રાખો:

• શરૂઆતમાં નિતંબ નીચે વાળેલી ચાદર અથવા યોગ બ્લોકનો ઉપયોગ કરો.
• પગને શરીરની નજીક લાવવા માટે બળજબરી ન કરો.
• ઘૂંટણની નીચે યોગ બ્લોક અથવા ગાદીનો સપોર્ટ આપો, જો જરૂરી હોય.
• આસન કરતી વખતે શ્વાસ રોકશો નહીં.
• શરીરને ધીમે ધીમે સ્થિતિ સાથે અનુકૂળ થવા દો.
• હિપ્સમાં પૂરતી લવચીકતા ન હોય તો પણ ઘૂંટણને જમીન સુધી પહોંચાડવાની જરૂર નથી.
• આસન દરમિયાન શરીર એક તરફ નમતું હોય તો બેસવાની સ્થિતિ સુધારો.
• નિયમિત અભ્યાસ કરો, પરંતુ દુખાવો સહન કરીને આસન ન કરો.

ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન વિશે વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો

1. શું ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન એક જ છે?

બંને આસનોમાં કેટલીક સમાનતાઓ છે, પરંતુ તેમની ચોક્કસ પગની ગોઠવણી અને અભ્યાસની પદ્ધતિ યોગની પરંપરા પ્રમાણે અલગ હોઈ શકે છે. કેટલીક પરંપરાઓમાં બંને આસનોની સ્થિતિ ખૂબ મળતી આવે છે.

2. શું બદ્ધ કોણાસન દરરોજ કરી શકાય?

જો તમને ઘૂંટણ કે હિપ્સમાં દુખાવો ન હોય અને આસન આરામદાયક લાગે, તો હળવા અભ્યાસનો રોજિંદી યોગક્રમમાં સમાવેશ કરી શકાય છે. સમય અને ખેંચાણ ધીમે ધીમે વધારો.

3. શું ભદ્રાસન ધ્યાન માટે ઉપયોગી છે?

હા, આરામદાયક અને સ્થિર ભદ્રાસનનો ઉપયોગ ધ્યાન અને પ્રાણાયામ માટે કરી શકાય છે. જો પગ અથવા ઘૂંટણમાં અસ્વસ્થતા થાય, તો ખુરશી અથવા અન્ય આરામદાયક બેઠેલી સ્થિતિ પસંદ કરી શકાય છે.

4. બદ્ધ કોણાસન કરતી વખતે ઘૂંટણ જમીનને અડવાં જરૂરી છે?

ના. ઘૂંટણ જમીનને અડે તે જરૂરી નથી. હિપ્સની લવચીકતા પ્રમાણે ઘૂંટણ ઉપર રહી શકે છે. તેમને બળપૂર્વક નીચે દબાવવાથી બચવું જોઈએ.

5. શું આ બંને આસન હિપ્સના દુખાવામાં રાહત આપે છે?

કેટલાક લોકોને યોગ્ય રીતે કરવામાં આવતું હળવું સ્ટ્રેચિંગ આરામદાયક લાગી શકે છે. જોકે, હિપ્સના દુખાવાનાં કારણો અલગ અલગ હોઈ શકે છે અને દરેક વ્યક્તિ માટે આ આસનો યોગ્ય નથી. દુખાવો સતત રહેતો હોય અથવા વધતો હોય તો નિષ્ણાતની સલાહ લો.

6. શરૂઆતમાં કેટલો સમય આસન કરવું જોઈએ?

શરૂઆતમાં 20થી 30 સેકન્ડ પૂરતા છે. જો કોઈ દુખાવો કે અસ્વસ્થતા ન થાય, તો ધીમે ધીમે સમય વધારી શકાય છે. લાંબા સમય સુધી આસનમાં રહેવા કરતાં યોગ્ય સ્થિતિ અને આરામને પ્રાથમિકતા આપો.

નિષ્કર્ષ

ભદ્રાસન અને બદ્ધ કોણાસન બંને બેઠા રહીને કરવામાં આવતા ઉપયોગી યોગાસનો છે. બંનેમાં પગ વાળીને બેસવામાં આવે છે, પરંતુ તેમની ચોક્કસ ગોઠવણી અને અભ્યાસનો હેતુ અલગ હોઈ શકે છે. ભદ્રાસનનો ઉપયોગ સ્થિર બેસવા, ધ્યાન અને શ્વાસના અભ્યાસ માટે થઈ શકે છે, જ્યારે બદ્ધ કોણાસન હિપ્સની ગતિશીલતા અને જાંઘના અંદરના સ્નાયુઓના હળવા સ્ટ્રેચિંગ માટે ઉપયોગી છે.

બંને આસનો કરતી વખતે કરોડરજ્જુને આરામદાયક રીતે સીધી રાખો, ઘૂંટણ પર દબાણ ન કરો અને શરીરની મર્યાદાઓનું ધ્યાન રાખો. નિયમિત અને યોગ્ય રીતે કરવામાં આવતો યોગાભ્યાસ શરીરની ગતિશીલતા, શારીરિક જાગૃતિ અને માનસિક આરામ જાળવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે.