સિંહાસનમાં જીભ અને ચહેરાની સાચી સ્થિતિ કેવી રીતે રાખવી?

સિંહાસન (Simhasana) યોગનું એક વિશિષ્ટ આસન છે, જેને અંગ્રેજીમાં Lion Pose કહેવામાં આવે છે. આ આસનમાં સિંહની જેમ મોં ખોલવામાં આવે છે, જીભને બહાર કાઢવામાં આવે છે અને ચહેરાના સ્નાયુઓને સક્રિય કરવામાં આવે છે. સિંહાસનનો યોગ્ય અભ્યાસ કરવા માટે શરીરની સ્થિતિ જેટલી મહત્ત્વપૂર્ણ છે, એટલી જ જીભ, આંખો, મોં અને ચહેરાની યોગ્ય સ્થિતિ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

યોગ્ય રીતે સિંહાસન કરવાથી ચહેરાના સ્નાયુઓને હલનચલન મળે છે, જડબાના આસપાસના સ્નાયુઓને આરામ આપવામાં મદદ મળી શકે છે અને શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકાય છે. જોકે, આ આસન કરતી વખતે કોઈ પણ પ્રકારનો દુખાવો કે તાણ અનુભવાય તો બળજબરી કરવી નહીં.

આ લેખમાં આપણે સિંહાસનમાં જીભ અને ચહેરાની સાચી સ્થિતિ, આસન કરવાની રીત, શ્વાસ લેવાની પદ્ધતિ, ફાયદા, સામાન્ય ભૂલો અને જરૂરી સાવચેતીઓ વિશે વિગતવાર જાણીશું.

સિંહાસનમાં જીભની સાચી સ્થિતિ કેવી રીતે રાખવી?

સિંહાસનમાં જીભની સ્થિતિ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગોમાંની એક છે. આ આસનમાં જીભને મોંની અંદર રાખવાને બદલે આરામથી શક્ય તેટલી બહાર કાઢવામાં આવે છે.

1. જીભને બહાર કાઢો

સિંહાસનની સ્થિતિમાં બેસ્યા પછી મોંને આરામથી પહોળું ખોલો. ત્યારબાદ જીભને મોંની બહાર આગળ અને નીચેની દિશામાં લંબાવો.

• જીભને શક્ય હોય ત્યાં સુધી બહાર કાઢો, પરંતુ બળજબરી ન કરો.
• જીભને નીચેની તરફ લંબાવવાનો પ્રયાસ કરો.
• જીભના મૂળ ભાગમાં વધારે તાણ ન આપો.
• જીભને બહાર કાઢતી વખતે શ્વાસ રોકી ન રાખો.

જીભને બહાર કાઢવાનો હેતુ તેને જોરથી ખેંચવાનો નથી, પરંતુ આરામદાયક મર્યાદામાં જીભ અને મોંના સ્નાયુઓને સક્રિય કરવાનો છે.

2. જીભને નીચેની તરફ રાખો

પરંપરાગત સિંહાસનમાં જીભને બહાર કાઢીને તેની ટોચને દાઢી તરફ નીચે લાવવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે. દરેક વ્યક્તિની શારીરિક રચના અલગ હોવાથી જીભ કેટલી નીચે જઈ શકે છે તેમાં તફાવત હોઈ શકે છે.

જો જીભને વધારે નીચે લાવવાથી દુખાવો કે ખેંચાણ થાય, તો તેને પોતાની આરામદાયક મર્યાદામાં જ રાખો.

3. જીભને જડબાથી બળપૂર્વક ન ખેંચો

જીભને બહાર કાઢતી વખતે જડબામાં વધારે દબાણ ન આપવું. મોં ખોલતી વખતે જો જડબામાં ક્લિક થતો અવાજ, દુખાવો અથવા તાળું લાગી જવા જેવી સમસ્યા હોય, તો મોંને ખૂબ પહોળું ખોલવાનું ટાળો.

સિંહાસનમાં ચહેરાની સાચી સ્થિતિ કેવી રીતે રાખવી?

સિંહાસનમાં ચહેરાને સિંહના ચહેરાની જેમ સક્રિય કરવામાં આવે છે. જોકે, ચહેરાને બળપૂર્વક ખેંચવાને બદલે તેની કુદરતી હલનચલન પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.

1. મોં પહોળું ખોલો

જીભ બહાર કાઢતી વખતે મોંને આરામદાયક રીતે પહોળું ખોલો. હોઠ અને ગાલના સ્નાયુઓને સક્રિય થવા દો.

• મોંને એટલું જ ખોલો જેટલું સરળતાથી ખોલી શકો.
• જડબાને નીચેની તરફ આરામથી જવા દો.
• દાંતને એકબીજા પર જોરથી દબાવશો નહીં.
• જડબામાં દુખાવો થાય તો મોં ઓછું ખોલો.

2. આંખોની સ્થિતિ યોગ્ય રાખો

સિંહાસનની પરંપરાગત પદ્ધતિમાં આંખોને પહોળી ખોલીને દૃષ્ટિને ભ્રમધ્ય એટલે કે બંને ભ્રમરોની વચ્ચે રાખવામાં આવે છે. કેટલીક પદ્ધતિઓમાં નાકની ટોચ તરફ પણ દૃષ્ટિ રાખવામાં આવે છે.

શરૂઆત કરનાર વ્યક્તિ માટે આંખોને પહોળી ખોલીને સામે અથવા સહેજ ઉપર જોવું પણ યોગ્ય છે.

• આંખો પર બળજબરી ન કરો.
• આંખોમાં દુખાવો કે તાણ થાય તો સામાન્ય રીતે પલકારાં મારો.
• દૃષ્ટિ રાખવામાં અસ્વસ્થતા થાય તો સામે કોઈ એક બિંદુ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

3. ભ્રમરો અને કપાળને સક્રિય કરો

સિંહાસન કરતી વખતે ભ્રમરોને સહેજ ઊંચા કરીને અને આંખો પહોળી ખોલીને ચહેરાના સ્નાયુઓને સક્રિય કરી શકાય છે. કપાળ પર અનાવશ્યક તાણ ન આપો.

આસન દરમિયાન ચહેરાની હલનચલન સ્વાભાવિક રહેવી જોઈએ. ચહેરા પર દુખાવો થાય એટલો ખેંચાવ લાવવાની જરૂર નથી.

4. ગળા અને માથાની સ્થિતિ

માથું સીધું રાખો અથવા પોતાની આરામદાયક મર્યાદામાં સહેજ આગળ ઝુકાવો. ગળાને અચાનક પાછળ ન નમાવો અને ઠોડીને જોરથી નીચે ન દબાવો.

ગળામાં દુખાવો હોય તો માથું તટસ્થ સ્થિતિમાં રાખીને આસન કરો.

સિંહાસન કરવાની સંપૂર્ણ રીત

શરૂઆત કરનારાઓ માટે સરળ અને સલામત પદ્ધતિ

પગલું 1: યોગ્ય જગ્યાએ બેસો

યોગા મેટ પર વજ્રાસનની સ્થિતિમાં બેસો. ઘૂંટણ વાળીને નિતંબને એડીઓ પર રાખો. જો આ સ્થિતિમાં બેસવામાં મુશ્કેલી હોય, તો ગાદી અથવા યોગા બ્લોક પર બેસી શકો છો.

પગલું 2: હાથને યોગ્ય રીતે રાખો

બંને હાથને ઘૂંટણ પર રાખો. આંગળીઓને ફેલાવીને હથેળીઓને ઘૂંટણ પર હળવેથી દબાવી શકો છો. કેટલીક પરંપરાગત પદ્ધતિઓમાં હથેળીઓ જમીન પર અથવા જાંઘ પર રાખવામાં આવે છે.

પગલું 3: કરોડરજ્જુ સીધી રાખો

પીઠને સીધી રાખો અને ખભાને આરામ આપો. છાતીને સહેજ ખુલ્લી રાખો. ખભાને કાન તરફ ઊંચા ન ચડાવો.

પગલું 4: ઊંડો શ્વાસ લો

નાક દ્વારા ધીમે અને આરામથી શ્વાસ અંદર લો. ચહેરો અને જડબાને શરૂઆતમાં ઢીલા રાખો.

પગલું 5: મોં ખોલીને જીભ બહાર કાઢો

શ્વાસ બહાર છોડતી વખતે મોં પહોળું ખોલો અને જીભને આગળ તથા નીચેની તરફ બહાર કાઢો. આંખોને પહોળી ખોલો અને દૃષ્ટિને પોતાની પસંદગીની આરામદાયક દિશામાં રાખો.

પગલું 6: સિંહ જેવી અભિવ્યક્તિ બનાવો

શ્વાસ બહાર છોડતી વખતે પરંપરાગત રીતે “હા” જેવો અવાજ કરી શકાય છે. આ અવાજ ગળાને બળપૂર્વક દબાવીને ન કાઢવો. અવાજ કર્યા વિના પણ જીભ બહાર કાઢીને અને ચહેરાને સક્રિય કરીને આસન કરી શકાય છે.

પગલું 7: સામાન્ય સ્થિતિમાં પાછા આવો

શ્વાસ છોડવાનું પૂર્ણ થયા પછી જીભને મોંની અંદર પાછી લો, મોં બંધ કરો અને ચહેરાને આરામ આપો. ત્યારબાદ નાક દ્વારા સામાન્ય શ્વાસ લો.

પગલું 8: આસનનું પુનરાવર્તન કરો

શરૂઆતમાં 3થી 5 વાર આ ક્રમનું પુનરાવર્તન કરો. દરેક વખત વચ્ચે સામાન્ય શ્વાસ લો અને ચહેરાને આરામ આપો.

સિંહાસનમાં શ્વાસ લેવાની યોગ્ય પદ્ધતિ

સિંહાસનમાં શ્વાસનું નિયંત્રણ આસનને આરામદાયક બનાવવામાં મદદ કરે છે.

• શ્વાસ અંદર લેતી વખતે: મોં બંધ રાખો અને નાક દ્વારા ધીમે શ્વાસ લો.
• શ્વાસ બહાર છોડતી વખતે: મોં ખોલો, જીભ બહાર કાઢો અને ઇચ્છા હોય તો હળવો “હા” જેવો અવાજ કરો.
• આસન પછી: જીભને અંદર લઈને સામાન્ય શ્વાસ લો.

શ્વાસને લાંબા સમય સુધી રોકવાની જરૂર નથી. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો તરત જ સામાન્ય સ્થિતિમાં પાછા આવો.

સિંહાસન કરવાના મુખ્ય ફાયદા

યોગ્ય રીતે અને આરામદાયક મર્યાદામાં સિંહાસન કરવાથી નીચેના ફાયદા થઈ શકે છે:

1. ચહેરાના સ્નાયુઓની હલનચલન

મોં ખોલવું, જીભ બહાર કાઢવી અને આંખો પહોળી કરવી જેવી ક્રિયાઓથી ચહેરાના કેટલાક સ્નાયુઓ સક્રિય થાય છે.

2. જડબાના સ્નાયુઓને આરામ આપવામાં મદદ

હળવી અને નિયંત્રિત હલનચલન કેટલાક લોકોને જડબાના આસપાસના સ્નાયુઓમાં આરામ અનુભવવામાં મદદ કરી શકે છે. જોકે, જડબાની તકલીફ માટે આ આસન કોઈ નિશ્ચિત સારવાર નથી.

3. શ્વાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં મદદ

શ્વાસ અંદર લેવા અને બહાર છોડવાની પ્રક્રિયા સાથે આસન કરવાથી શ્વાસની જાગૃતિ વધારવામાં મદદ મળી શકે છે.

4. ચહેરાના તણાવ પ્રત્યે જાગૃતિ

ચહેરા, હોઠ, જીભ અને જડબાને સક્રિય કર્યા પછી ઢીલા છોડવાથી વ્યક્તિને આ ભાગોમાં ક્યાં તણાવ રહે છે તે સમજવામાં મદદ મળી શકે છે.

5. યોગાભ્યાસમાં વિવિધતા

સિંહાસન બેઠેલી યોગ મુદ્રાઓમાં એક અલગ પ્રકારનો અભ્યાસ છે. તેને હળવા યોગા સત્રમાં શ્વાસના અભ્યાસ સાથે સામેલ કરી શકાય છે.

નોંધ: સિંહાસનથી ચહેરાની કરચલીઓ દૂર થાય છે, ગળાના રોગો મટે છે અથવા કોઈ ચોક્કસ બીમારીનો ઉપચાર થાય છે તેવા દાવાઓ માટે પૂરતા વૈજ્ઞાનિક પુરાવા ઉપલબ્ધ નથી.

સિંહાસન કરતી વખતે થતી સામાન્ય ભૂલો

સિંહાસન કરતી વખતે કઈ સાવચેતીઓ રાખવી?

સિંહાસન સામાન્ય રીતે સરળ આસન છે, પરંતુ દરેક વ્યક્તિની શારીરિક સ્થિતિ અલગ હોય છે.

• જડબામાં દુખાવો, જડબું લોક થવાની સમસ્યા અથવા મોં ખોલવામાં મુશ્કેલી હોય તો મોંને પહોળું ખોલવાનું ટાળો.
• જીભ, મોં અથવા ગળામાં ઈજા કે તાજેતરમાં સર્જરી થઈ હોય તો ડૉક્ટરની સલાહ લીધા પછી જ અભ્યાસ કરો.
• ગળામાં દુખાવો હોય તો અવાજ કાઢવા માટે ગળા પર દબાણ ન આપો.
• આંખોની સમસ્યા હોય અથવા આંખો પહોળી ખોલવાથી અસ્વસ્થતા થાય તો આંખો પર બળજબરી ન કરો.
• ઘૂંટણમાં દુખાવો હોય તો વજ્રાસનની જગ્યાએ ખુરશી પર બેસીને અભ્યાસ કરી શકો છો.
• આસન કરતી વખતે દુખાવો, ચક્કર અથવા શ્વાસ લેવામાં તકલીફ થાય તો તરત બંધ કરો.

સિંહાસન કેટલા સમય સુધી કરવું?

શરૂઆત કરનાર વ્યક્તિ માટે દરેક પુનરાવર્તનમાં શ્વાસ બહાર છોડતી વખતે થોડા સમય માટે જીભ બહાર કાઢવી પૂરતી છે. ત્યારબાદ જીભને અંદર લઈને સામાન્ય શ્વાસ લેવો.

• શરૂઆત: 3 પુનરાવર્તન
• અભ્યાસની ટેવ પડ્યા પછી: 5 પુનરાવર્તન
• દરેક પુનરાવર્તન વચ્ચે: સામાન્ય શ્વાસ અને આરામ

આ સમયસૂચિ માત્ર સામાન્ય માર્ગદર્શન છે. લાંબા સમય સુધી મોં ખોલીને અથવા જીભ બહાર કાઢીને રાખવાની જરૂર નથી.

વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો (FAQs)

1. સિંહાસનમાં જીભ કેટલી બહાર કાઢવી જોઈએ?

જીભને શક્ય હોય ત્યાં સુધી આરામથી બહાર કાઢો અને તેની ટોચને નીચેની દિશામાં લાવવાનો પ્રયાસ કરો. દુખાવો અથવા ખેંચાણ થાય એટલી બળજબરી ન કરવી.

2. સિંહાસનમાં આંખો કઈ દિશામાં રાખવી?

પરંપરાગત રીતે ભ્રમધ્ય અથવા નાકની ટોચ તરફ દૃષ્ટિ રાખવામાં આવે છે. શરૂઆત કરનારાઓ સામે અથવા સહેજ ઉપર પણ જોઈ શકે છે. આંખોમાં તાણ ન આવવો જોઈએ.

3. શું સિંહાસન દરરોજ કરી શકાય?

જો તમને કોઈ ખાસ શારીરિક તકલીફ ન હોય અને આસન આરામદાયક લાગતું હોય, તો તેને દૈનિક હળવા યોગાભ્યાસમાં સામેલ કરી શકાય છે.

4. સિંહાસન કરતી વખતે અવાજ કાઢવો જરૂરી છે?

ના. પરંપરાગત પદ્ધતિમાં શ્વાસ બહાર છોડતી વખતે “હા” જેવો અવાજ કરવામાં આવે છે, પરંતુ તે ફરજિયાત નથી. અવાજ કર્યા વિના પણ આસન કરી શકાય છે.

5. શું સિંહાસનથી ચહેરો સુંદર બને છે?

સિંહાસનમાં ચહેરાના સ્નાયુઓની હલનચલન થાય છે, પરંતુ તેનાથી ચહેરાની સુંદરતા વધે છે, કરચલીઓ દૂર થાય છે અથવા ચહેરો ચોક્કસ રીતે બદલાય છે એવો વિશ્વસનીય પુરાવો નથી.

6. શું સિંહાસન ખુરશી પર બેસીને કરી શકાય?

હા. ઘૂંટણમાં દુખાવો અથવા જમીન પર બેસવામાં મુશ્કેલી હોય તો પીઠ સીધી રાખીને ખુરશી પર બેસી શકાય છે. ત્યારબાદ મોં ખોલીને જીભ બહાર કાઢવાની ક્રિયા આરામથી કરી શકાય છે.

નિષ્કર્ષ

સિંહાસનમાં જીભ અને ચહેરાની સાચી સ્થિતિ જાળવવા માટે જીભને આગળ અને નીચેની તરફ આરામથી બહાર કાઢવી, મોંને પોતાની ક્ષમતા મુજબ પહોળું ખોલવું અને આંખોને સહજ રીતે પહોળી રાખવી જરૂરી છે. સાથે જ ખભા, ગળા અને જડબાને બિનજરૂરી તાણથી બચાવવા જોઈએ.

શરૂઆતમાં 3થી 5 પુનરાવર્તનથી અભ્યાસ શરૂ કરો અને દરેક વખતે શ્વાસ બહાર છોડ્યા પછી ચહેરાને આરામ આપો. યોગ્ય ટેકનિક, નિયમિતતા અને પોતાની શારીરિક મર્યાદાનું ધ્યાન રાખવાથી સિંહાસનને તમારા યોગાભ્યાસનો સરળ અને ઉપયોગી ભાગ બનાવી શકાય છે.